حقایقی در باره زبانهای برجسته دنیا : ( زبان بلوچی )
موقعیت: جنوب غربی پاکستان در استان بلوچستان، جمعیت کمی در پنجاب و سند و تعداد قابل توجهی در کراچی، جنوب شرق ایران در استان سیستان و بلوچستان و جمعیت کمی در خراسان، جنوب افغانستان در استان نیمروز، کشورهای خلیج فارس و ترکمنستان در منطقه مرو. بعدازانقلاب اسلامی نیز تعدادی از تحصیلکردگان و نخبگان بلوچ ایران به کشورهای اروپایی ،ایالات متحده آمریکا و کانادا مهاجرت کردند.
خانواده: ازگروه زبانهای ایرانی غربی ، شاخه ایرانی خانواده زبانهای هند و اروپایی است.
زبانهای مرتبط : بلوچی ارتباط نزدیکی با کردی و دیگر زبانهای شمال غرب ایران مانند تالی و تالشی و گیلکی دارد. همچنین با فارسی جنوب غرب مرتبط است.
منشا زبان بلوچی به پارتی (فارسی میانه و فارسی جدید کلاسیک) نزدیکتر است تا زبان فارسی مدرن امروز. ربان بلوچی ارتباط خیلی دوری نیز با پشتو ، اوستیک و دیگر زبانهای ایران شرقی دارد.
زبان ایرانی میانه که بلوچی ارتباط خیلی نزدیکی با آن دارد، زبان پارتی است که از طریق سنگ نوشته ها و ادبیات مذهبی این ادعا قابل اثبات است.
لهجه ها: تفاوت عمده ای بین لهجه های شرقی، غربی و جنوبی است.
۱- وجه تمایز لهجه بلوچی شرقی تغییر مکث ها و انسدادی سایشی می باشد به جز مکث های برگشت کننده به سایشی ها در موقعیت میان واکه ای و بعد از واکه آخر کلمات . این لهجه ها در مناطق مرزی هندی زبان در پنجاب و سند و مناطق شمالی بلوچستان تکلم می شوند و شدیدا تحت تاثیر زبانهای هندی مانند سندی و لاندا قرار دارند.
۲- بلوچی جنوبی در مناطق ساحلی بلوچ زبان ایران تا ایرانشهر و پاکستان تا دره کیچ و همچنین در کراچی و کشورهای خلیج فارس تکلم می شود. این لهجه ها بدلیل عدم وجود سایشی های ثابت (به جز /h/) و با غنه ای شدگی قوی شناخته می شوند. (ویژگی ای که با بلوچی شرقی مشترک است)
۳- بلوچی غربی که در منطقه بلوچ زبان ایران یعنی در زاهدان و روبه جنوب در خاش ، به علاوه خراسان و در پاکستان در مناطق مرکزی، استان بلوچستان به جز شمال شرق آن، افغانستان و ترکمنستان تکلم می شود.
تفاوتهای دیگری همچنین در صداشناسی، شکل شناسی و و اژگان در این گروههای متفاوت لهجه ای وجود دارد. لهجه کراچی بعنوان مثال با تاثیر شدید اردو از دیگر لهجه های جنوبی متمایز می گردد ولهجه سراوانی در ایران با تاثیر شدید فارسی برا آن مشخص می گردد.
در دوره مدرن امروز با وجود رسانه های جمعی و تحصیل به زبانهای غیر بلوچی، بلوچی ایران خیلی شدید تحت تاثیر فارسی قرار گرفته و بلوچی پاکستانی نیز قویا از اردو و انگلیسی متاثر شده است. به احتمال زیاد پدیده مشابهی نیز در کشورهای خلیج فارس و ترکمنستان مشاهده می گردد.
تعداد گویش وران: ۵ تا ۸ میلیون نفر حدس زدن تعداد گویش وران این زبان خیلی مشکل است، چرا که دولتهای مرکزی نمی خواهند هویتهای قومی را در سرشماری ها برجسته نمایند.
زبان بلوچی یک زبان ایرانی شمال غربی است، اما اکنون در گوشه جنوب شرق ناحیه زبانی ایران تکلم می گردد. طبق یک داستان سنتی مردم بلوچ ، آنها در اصل عرب بوده و بعد از حادثه کربلا (جایی که علارغم سنی بودنشان در کنار امام حسین و شیعیان جنگیدند) از حلب به ایران مهاجرت کردند.
اگر هم این افسانه ها صحت نداشته باشند، اما حقایقی در خود دارند. در حقیقت موطن اصلی بلوچها جایی در کنار دریای خزر بوده است و سپس تحت فشار مهاجران ترک از طرف فلات ایران در آسیای مرکزی به سمت جنوب غرب مهاجرت کردند. تا مدتهای مدید زبان بلوچی لهجه ای از زبان فارسی تلقی می شد و تا همین اواخر نیز زبانی نوشتاری نبود. زبان بلوچی ادبیات شفاهی غنی ای هم در شعر و هم در نثر دارد. زبان بلوچی را به عنوان نوشتاری می توان به دو دوره تقسیم کرد: دوره استعمار انگلیس بر هند و بعد از استقلال پاکستان. در مدت دوره اول بیشتر ادبیات نوشتاری بلوچی تحت تاثیر انگلیسی ها به وجود آمد. ادبیات این دوره شامل کتابهای گرامر و مجموعه هایی از شعر و داستان است که بعنوان نمونه هایی از زبان بلوچی برای یادگیری آسانتر این زبان توسط نظامیان انگلیسی و چریکهای داخلی جمع آوری شده بودند. زبان بلوچی در قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ در سطحی وسیع تر از امروز تکلم می شد. خصوصا در پنجاب و سند که بسیاری از مردم خودشان را بلوچ می دانند اما به زبانهای هندی تکلم می کنند. در کشورهای خلیج فارس و آفریقای شرقی نیز بلوچ وجود داردد که بجای بلوچی ، عربی و سواحیلی صحبت می کنند. از طرفی دیگر قبایل متعددی از براهویی ها چه در ایران و چه در پاکستان شروع به تکلم به بلوچی نموده اند. با اخراج انگلیسی ها از شبه قاره هند و استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷ بلوچ ها توجه خود را به سمت گسترش زبانشان متمرکز کردند. شاعران بلوچ که قبلا به زبان فارسی وارد بودند و شعر می سرودند شروع به سرودن شعر به زبان مادری نمودند. محفل های ادبی پایه ریزی گردیده و چاپ مجلات و کتب شروع شد. استفاده از زبان بلوچی به صورت نوشتاری عمدتا محدود به پاکستان بوده، جایی که کویته و کراچی دو مرکز فعالیتهای ادبی زبان بلوچی بوده اند. در ایران ، افغانستان، ترکمنستان و کشورهای خلیج، زبان بلوچی هنوز هم عمدتا یک زبان شفاهی است، علی رغم تلاشهای متفرقه ای که برای نوشتن و چاپ (کتب و نشریات) صورت گرفته است. بنابراین زبان بلوچی اساسا یک زبان برای خانواده و اجتماعات محلی است.
ارتباط با دیگر زبان ها : بلوچی توسط زبانهایی که حداقل به ۵ خانواده زبانی تعلق دارند، احاطه شده است. در بخش اصلی بلوچی زبان در غرب و شمال غرب، زبان بلوچی با زبانهای فارسی (فارسی و دری)، در شمال و شمال شرق با پشتو و پنجابی، در شرق با دیگر زبانهای هندی مانند لاندا و سندی همجوار است. همه این زبانها به زبانهای هند و ایرانی که شاخه ای از زبانهای هند و اروپایی است تعلق دارند. در کشورهای خلیج فارس، زبان بلوچی با عربی(سامی) و در آفریقای شرقی با زبانهای بانتو و عمدتا سواحیلی در تماس است. در آفریقاس شرقی نیز بلوچی امروزه به ندرت صحبت می شود. در بخشهای مرکزی بلوچستان، پاکستان زبان دراویدی براهویی در تعامل با بلوچی زیسته و قرنها توسط زبان بلوچی احاطه شده است و در ترکمنستان زبان بلوچی با زبان ترکی یعنی ترکمنی همجوار است و بطور پراکنده و عمدتا د راروپا و آمریکای شمالی زبان بلوچی با زبانهای جدید که عمدتا از خانواده زبانهای هند و اروپایی هستند، در تماس است. ارتباط زبان بلوچی با زبان ادبی فارسی و از طریق آن با عربی سابقه ای طولانی دارد. کلمات قرضی قدیمی از زبان فارسی، امروز بین این دو زبان به سختی تشخیص داده می شوند. کلماتی در بلوچی چون dil دل (فارسی:دل) و dana عاقل (فارسی:دانا) در مراحل الویه یا کمی بعدتر قرض گرفته شده اند، چون شکل ایرانی شمال غرب این کلمات به جای / d/ دارای /z / است مانند: زرد دل (در بعضی از لهجه های بلوچی) و فعل بلوچی zanag دانستن که فارسی آن danestan است. کلماتی مانند barf برف و xasm خشم که مشابه فارسی اند نیز قرضی هستند. چون با سایش تلفظ می شوند. کلمه اول همچنین اغلب بطور بومی شده در بلوچی جنوبی barp برپ تلفظ می شود. لازم به ذکر است که در بلوچی ایرانی کلمات قرضی بیشتری از فارسی به کار برده می شوند تا جاهای دیگر و بعضی از آنها واژه های جدیدی هستند که توسط آکادمی زبان فارسی ساخته شده اند و در فارسی افغانستان (دری) و تاجیکستان(تاجیکی) استفاده نمی شوند. مانند bimaristan بیمارستان و danisju دانشجو. تعداد زیادی از کلمات عربی قرضی، از طریق فارسی وارد زبان بلوچی شده اندو به دلیل منشاء سامی آنها، به راحتی از کلمات فارسی تشخیص داده می شوند. دربین کلمات قرضی عربی که بلوچی شده اند می توان به این موارد اشاره کرد: بلوچی : vahd وهد(زمان)، عربی: waqht فارسی: vaxt . بلوچی: hayal هیال(فکر)، عربی و فارسی: xiyal خیال. بلوچی: هلک (محل اسکان)، عربی و فارسی: xalg مردم.
کلماتی مانند gazal غزل، surat صورت و xilaf خلاف، برضد و متضاد، معمولا با همان تلفظ فارسی بدون مصوت های غشایی عربی ولی با سایشی باقی مانده اند. بعضی از کلمات قرضی عربی از طریق اردو وارد بلوچی شده اند که اردو نیز آنها را از فارسی قرض گرفته است، اما بعضی اوقات به همان معنی فارسی نیستند. کلمه mazmun (مقاله) یکی از آن کلمات است که در اردو به همین شکل بکار میرود، اما آن در فارسی به مبلغ تضمین شده و یا محتویات و مندرجات است. در فارسی یک کلمه قرضی دیگر به نام مقاله برای آن بکار می برند. کلمات قرضی از زبانهای هندی در همه لهجه های مجاور مناطق هندی زبان متداولند، حتی اگر در آنجا پر جمعیت باشند. نمونه های قرضی از زبانهای هندی در همه زبانهای بلوچی رایجند: wad ود (نوع ، حالت ، روش) tukkor تکر (قطعه)، ddad دد (قوی).
بلوچی و براهویی (یک زبان دراویدی که در بخش مرکزی بلوچستان پاکستان صحبت می شود) همچنین کلمات مشترک زیادی دارند. بعضی از این کلمات صرف ثابتی در براهویی دارند، اما بعضی دیگر صرفی نامطمئن دارند. مثالهایی از کلمات مشترک بلوچی- براهویی پت pot (مو)، توه tuh (بزرگ)، چاپ chap (رقص).
بلوچی نیز کلمات قرضی از زبانهای اروپایی دارد. کلمات انگلیسی قرضی، عمدتا از طریق زبانهای هندی وارد بلوچی شده اند. اگر چه که آنها معمولا بیشتر در لهجه های صحبت شده در بیرون ایران یافت می شوند، اما کلمات قرضی انگلیسی ای وجود دارند که د رهمه لهجه ها متداولند، مانند: redyo ردیو (رادیو) ، jel جیل (زندان)، iskul اسکول(مدرسه)، fesan فشن (مد).
تحقیقاتی در مورد تاثیر زبانهای ترکمنی و روسی بر بلوچی در ترکمنستان انجام نشده، اما در بعضی از متونی که در افغانستان در صول اشغال توسط شوروی سابق، به زبان بلوچی چسبانده شده اند، بعضی از کلمات قرضی روسی دیده می شوند. مانند : mard مساوی مرد، جنین janen زن، آپ apآب،روچ roch روز، سی say سه، ماهیگ mahig ماهی، mazan بزرگ، درچک drachk درخت، دراج draj دراز، کسان kasan کوچک، هو haw بله، جوان jwan خوب، مرگ murg مرغ، کچک kochak سگ.
تلاشهایی برای حفظ، حمایت و توسعه زبان بلوچی:
بلوچی زبانی اداری و رسمی نیست، چرا که در هیچ یک از کشورهایی که در آنجا تکلم می شود، به عنوان زبان آموزشی و اداری به کار گرفته نمی شود. تلاشهایی هم که برای حفظ و توسعه زبان صورت گرفته، اکثرا توسط اشخاص حقیقی صورت گرفته اند و ضمانت اجرایی توسط حکومت ها رانداشته اند. همچنین تعدادی از تحصیلکردگان بلوچ و عمدتا در پاکستان از دهه ۱۹۵۰ بطور فعال برای حفظ زبان بلوچی تلاش نموده و ادبیاتی در آنجا ایجاد کرده اند و آن را بعنوان ابزار ادبی در حوزه آموزش بکار گرفتند. کویته و کراچی مراکز این فعالیتها بوده اند. یک آکادمی زبان بلوچی در کویته وجود دارد که در سال ۱۹۶۱ تاسیس گردیده است و از حمایتهای مالی دولت برخوردار است. از فعالیتهای ادبی عمده این آکادمی چاپ کتب اکثرا به زبان بلوچی و برپایی همایش های ادبی است.
آکادمی های دیگر، موسسات چاپ و نشر فعالیتهای خصوصی از دیگر فعالیتها در این زمینه اند. تعدادی گاهنامه نیز بزبان بلوچی برای مدتهای کوتاه و بلند چاپ شده اند:
از این نشریات که امروز نیز چاپ می شوند، ماهنامه بلوچی در کویته و لبزانک در کراچی هستند. تلاشهایی نیز برای شروع کلاسهای مقدماتی زبان بلوچی صورت گرفته است.
در سال ۱۹۹۱ یک برنامه ایلتی در استان بلوچستان پاکستان برای آموزش زبان مادری اجرا شد، اما چندان طول نکشی د و نه نتیجه ای برای تصمیم رسمی برای استاندارد کردن زبان بلوچی در پی داشت.فعالیتهای شخصی نیز برای آموزش زبان بلوچی خصوصا درناحیه بلوچ نشین کراچی - لیاری صورت گرفته است. امروزه یادگیری زبان بلوچی تا مقطع فوق لیسانس در دانشگاه بلوچستان کویته امکان پذیر است. بعضی از بلوچهای پراکنده در کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز برای حفظ و گسترش زبان بلوچی با چاپ مجلات، برگزاری کلاس های ادبی و شب شعر فعال هستند.
همچنین فکر گسترش یک فرم استاندارد برای زبان بلوچی جز با استفاده رسمی آن به عنوان زبان آموزشی و اداری حداقل در یکی از کشورهایی که زبان بلوچی در آن تکلم می شود، مشکل است.
توجه : قسمت بررسی املائی و صداشناسی آن به دلیل اینکه بخشی تخصصی از نظر زبان شناسی بوده و گمان آن می رفت که برای عموم غیر قابل فهم و جسته کننده باشد، ترجمه نگردید.
منبع:
an encyclopedia of the worlds major
facts about the worlds languagess